بخش چهارم اوقات فراغت – صله رحم

4. پیوندهای خویشاوندی (صلۀ رَحِم)
بخش عمده زندگی ما صرف ارتباط با دیگران می‌شود. از این رو مهارت‌های ارتباط با دیگران نقش کلیدی در زندگی اجتماعی و روانی انسان دارد. اکنون در باره این موضوع در زمینه‌های مختلف مانند هوش هیجانی تحقیقات علمی زیادی صورت می‌گیرد.
قسمتی از ارتباط با دیگران، مربوط به خویشاوندان و آشنایان خانوادگی است. در گذشته خویشاوندان به دلیل روابط کاری و اقتصادی که میان آنها بود، با هم در رفت و آمد مستمر بودند. ولی امروزه به دلیل برخی تغییرات اجتناب‌ناپذیر در شیوه و سبک زندگی، حتی گاهی اعضای اصلی خانواده نیز از هم جدا و دور هستند. مانند دوران تحصیل و سربازی فرزندان یا دور بودن محل خدمت و کار.
در اندیشه دینى ما، حفظ، توسعه و تعمیق روابط فامیلى و ارتباط صمیمانه و حمایتى خویشاوندان از آنچنان اهمیتى برخوردار است که پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله) آن را جزء دین دانسته (بحارالانوار، ج 38، باب 65، حدیث 49) و در جاى دیگر، هدف از رسالت خویش را پس از بندگى خداوند و شکستن بت ها و طواغیت، صله رحم معرفى مى کنند. قرآن نیز حفظ پیوندهاى فامیلى را یکى از وظایف و برنامه هاى صاحبان خرد تلقى کرده (سوره رعد، آیه 21) و در آیاتى چند نیز تارکان این امر مهم را مستحق لعنت و نفرین الهى مى داند. از منظر تفکر دینى نقش صله رحم به گونه اى است که انجام آن سبب سامان دهى و ایجاد سلامت و عافیت و در طریق صحیح قرار گرفتن تمام امور مى شود؛ همچنین در روایتى دیگر ارتباط خویشاوندى را سبب آرامش و تسکین خاطر افراد معرفى کرده و چنین مى فرماید هرگاه کسى از رحم خود عصبانى شد، و بر او غضب کند پس باید به سوى او روانه شود و با او تماس برقرار کند (بحارالانوار، ج 74، باب 17، حدیث 10).
بنابراین، درباره اهمیت صله رحم و نقش و پیامدهاى آن در سلامت و آرامش روحى و بهداشت روانى انسان از منظر آموزه هاى دینى همین بس که امام صادق(ع) ایجاد ارتباط فامیلى و پاى بندى به آن را تأمین کننده سلامت و غافیت تمام امور انسان معرفى کرده است. اکنون با توجه به جایگاه بلند صله رحم در منابع دینى و پیامدها و آثار و نقش هاى فراوانى که در سلامت و بهداشت روانى انسان مى تواند داشته باشد، شایسته است با نگاه و تحلیلى روان شناختى به این موضوع با اهمیت پرداخته شود تا از این منظر و با دیدگاهى جدید کارکردهاى صله رحم مورد بحث و بررسى و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
یکى دیگر از احتیاجات روانى انسان که مورد توجه روان شناسان قرار گرفته نیاز به ابراز خود است که منظور از آن ارائه افکار و عقاید خود به دیگران مى باشد. هر فردى در هر وضع و موقعیتى و در هر مرحله از تحول و رشد میل دارد از فرصت هاى مختلف استفاده کرده و خود را نشان دهد. هر کس به تناسب فهم و تجربیات خود امور و وقایع را به طرز خاصى درک مى کند و میل دارد درک و نظر خود را درباره آن ها ابراز دارد. موضوعاتى نظیر تربیت فرزندان، چگونگى اداره زندگى و معاش و رمز و راز موفقیت و پیشرفت و مهارت هاى مختلف در رفع مشکلات شخصى و نظایر آن مورد توجه و علاقه افراد است و براى هر یک راه یا وسیله تازه و جدیدى کشف کرده اند که مى خواهند آن را به دیگران ارائه نمایند. یکى از این فرصت ها براى ارائه آنچه که یافته اند، جمع هاى خانوادگى است که در پرتو دید و بازدیدها و معاشرت هاى فامیلى و ارتباط خویشاوندان شکل مى گیرد. در چنین گردهمایى ها افراد فرصت ابراز خود پیدا نموده و بدینوسیله به نیاز روانى خویش پاسخ مثبت داده، آن را ارضا مى نمایند. صرف نظر از انتقال تجربیات و تعامل هاى اجتماعى، همین بیان و ابراز خود نقش زیادى در ایجاد آرامش روانى فرد خواهد داشت.
علاوه بر این، ابراز خود وسیله مؤثرى براى تسکین آلام درونى افراد است. وقتى فرد درباره مشکلات خود با دیگران صحبت کند و از همدلى و همدردى و راهنمایى آن ها برخوردار شود، ناراحتى و درد و رنج او کم تر مى شود. همان طور که معروف است درد خود را با دیگران در میان گذاردن و نگرانى هاى درونى را براى آن ها نقل کردن، فشار درد را کم مى کند و اضطراب و تشویش فرد را تسکین مى دهد. در دید و بازدیدهاى فامیلى ضمن برقرار شدن رابطه بین افراد، امکان برون ریزى هاى عاطفى فراهم مى شود. از طریق تخلیه هیجانى، افکار منفى و غیر واقعى افراد تعدیل خواهد شد. بنابراین، صله رحم آسان ترین، سریع ترین و طبیعى ترین شیوه براى تأمین نیاز به ابراز خود و دسترسى به آثار و پیامدهاى مثبت آن است. با ایجاد فرصت براى ابراز خود، امکان پیدایش افکار و عقاید جدید و روش هاى جدید و ابتکار افراد هموار مى شود که با اندک توجهى به تماس هاى خصوصى میان دو یا چند نفر یا ارتباطات اجتماعى میان افراد، به این واقعیت خارجى مى توان دست یافت.
از منظر دینى یکى از آثار و پیامدهاى متعدد صله رحم، برخوردارى از حمایت خویشان است که مى توان از باب نمونه به این سخن گهربار امیرالمؤمنین (ع) اشاره نمود که مى فرمایند ” به خویشاوندان خود اکرام کن، برد باران ایشان را تعظیم کن، در مقابل بى خردان آن ها بردبارى نشان ده و بر گرفتاران آن ها آسان گیر؛ چون آن ها بهترین حامیان تو به هنگام سختى ها و مشکلات و خوشى ها و آسودگى ها خواهند بود” (غررالحکم، ج 2، حدیث 2458). چتر حمایتى خویشاوندان مى تواند چنان گسترده و فراگیر باشد که تمام افراد یک خانواده گسترده و فامیل تحت پوشش آن به یک آرامش روانى برسند و از این طریق به سلامت روانى نایل شوند، همان طور که شواهد نشان دهنده این واقعیت است که افراد بهره مند از حمایت اجتماعى، سالم تر از افرادى هستند که از حمایت اجتماعى محرومند. حتى پژوهشگران در تحقیقات میدانى خویش دریافته اند هر چه تماس هاى اجتماعى و پیوندهاى گروهى افراد بیش تر باشد عمر آن ها طولانى تر خواهد بود (برکمن و سایم، 1979; رابینز و متزنر 1982). این حمایت اجتماعى از طرف دوستان، فامیل، همسایگان، همکاران و آشنایان و به صورت هاى ملموس، حمایت اطلاعاتى و حمایت عاطفى اعمال مى گردد. حمایت اجتماعى فرد را از نگرش مثبت ترى بر زندگى و نیز احساس عزت نفس بالاترى برخوردار مى کند و با توزیع یا به حداقل رساندن آسیب هاى ابتدایى، رویدادهاى بالقوه فشارزا را بى خطرتر مى کند (ام. رابین دیماتئو، پیشین، ص 591).
از سوی دیگر، برای قطع و بریدن از رحم و خویشاوندان نیز پیامدهای دنیوی و اخروی سختی در نظر گرفته شده است. مانند: پذیرفته نشدن اعمال نیک؛ قبول نشده دعا؛ قرار گرفتن دارایی ها در دست اشرار (31). همچنین صله رحم با تقوای الهی وابسته است و قطع رحم بی‌تقوایی محسوب شده است (32).

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.